فهیمه نظری: سپیده‌دم چهارشنبه ۱۹ آبان ۱۳۳۳، حکم اعدام دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجه دولت دکتر محمد مصدق، در میدان تیر لشکر ۲ زرهی به اجرا درمی‌آید. خبر تیرباران او ساعت هفت صبح همان روز از رادیو تهران پخش می‌شود. دو نشریه «اطلاعات هفتگی» و «خواندنیها» در شماره‌های ۲۱ و ۲۵ آبان ۱۳۳۳، گزارش‌هایی درباره چگونگی اجرای حکم و اتفاقات ساعات پایانی زندگی فاطمی منتشر می‌کنند. این گزارش‌ها، افزون بر شرح لحظات اعدام، از تلاش‌هایی حکایت دارند که در روزهای پیش از اجرای حکم برای گرفتن یک درجه تخفیف و جلوگیری از مرگ او صورت گرفته است.
تلاش رجال سیاسی برای نجات فاطمی
پس از صدور حکم اعدام دکتر فاطمی در دادگاه تجدیدنظر، شماری از بستگان و نزدیکان او تلاش می‌کنند با وساطت شخصیت‌های سیاسی و مراجعه به دربار، حکم را به مجازاتی خفیف‌تر تبدیل کنند.
نشریه «خواندنیها» در شماره ۲۵ آبان ۱۳۳۳، از مراجعه گروهی از رجال و شخصیت‌های سیاسی به شاه خبر داد و نوشت:
«از وقتی حکم اعدام دکتر فاطمی از دادگاه تجدید نظر صادر گردید، عده‌ای از خویشاوندان و منسوبین دکتر فاطمی ازجمله برادران و خواهران به عده‌ای از رجال و معاریف گرویدند تا با وساطت حضور اعلیحضرت همایونی موجبات یک درجه تخفیف حکم را فراهم سازند.» (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
براساس همین گزارش، در میان کسانی که برای وساطت اقدام می‌کنند، نام علی دشتی، جمال امامی، امام‌جمعه تهران، دادگر، سردار فاخر حکمت، رئیس مجلس شورای ملی، و مطیع‌الدوله حجازی دیده می‌شود. نکته قابل توجه آن است که جمال امامی، با وجود اختلافات سیاسی با فاطمی، در شمار افرادی معرفی شده که برای تخفیف مجازات او اقدام کرده‌اند.
در همین ارتباط، دکتر سیف‌پور فاطمی، برادر حسین فاطمی و استاد زبان فارسی و تاریخ اسلام در دانشگاه پرینستون، نیز با ارسال تلگرافی به شاه، خدمات برادرش را یادآور می‌شود. او به‌ویژه به مبارزه فاطمی با کمونیسم و فعالیت‌هایش برای دفاع از حقوق ایران در شورای امنیت اشاره می‌کند و خواستار تخفیف مجازات می‌شود.
«خواندنیها» همچنین از ارسال تلگرافی از سوی نحاس پاشا، نخست‌وزیر پیشین مصر، برای درخواست عفو دکتر فاطمی خبر می‌دهد.
با این حال، تلاش‌ها برای جلوگیری از اجرای حکم به نتیجه نمی‌رسد. این نشریه در ادامه گزارش خود می‌نویسد:
«گفته می‌شود با وجودی که شاهنشاه با فرجام دکتر فاطمی موافقت نکرده بودند، دستور داده بودند اجرای حکم تا دستور ثانوی متوقف بماند.» (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
در مقابل مجله «اطلاعات هفتگی» نیز در شماره ۲۱ آبان ۱۳۳۳ گزارش می‌دهد که از اوایل هفته شایعاتی درباره فعالیت نزدیکان فاطمی برای نجات او منتشر شده است، اما محافل مطلع تهران احتمال به تعویق افتادن حکم را چندان جدی نمی‌گیرند. سرانجام نیز این پیش‌بینی درست از آب درمی‌آید و حکم اعدام صبح چهارشنبه اجرا می‌شود.
آخرین ملاقات؛ وقتی فاطمی فهمید زمان اعدام رسیده است
یکی از بخش‌های قابل توجه گزارش «اطلاعات هفتگی»، شرح لحظاتی است که دادستان ارتش به همراه قاضی عسگر و پزشک قانونی برای اجرای تشریفات نهایی به اتاق فاطمی می‌روند.
به نوشته این نشریه، ورود این افراد در نیمه‌شب به اتاق زندانی، او را متوجه نزدیک بودن زمان اجرای حکم می‌کند. گزارش می‌نویسد فاطمی با دیدن آنان درمی‌یابد که لحظات پایانی عمرش فرا رسیده و آثار اضطراب در چهره‌اش نمایان می‌شود.
تیمسار آزموده، دادستان ارتش، در واکنش به این وضعیت، سخنانی خطاب به فاطمی بیان می‌کند که متن آن در گزارش «اطلاعات هفتگی» آمده است:
«عجب، عجب. شما که همیشه می‌گفتید من از مرگ نمی‌ترسم و چون مزه گلوله را چشیده‌ام و یکی دو دفعه تا آستانه مرگ رفته‌ام ترسم ریخته است. من هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم این‌طور دچار اضطراب شوید. من یقین داشتم با قدم‌های محکم و با کمال جرأت و شهامت مرگ را استقبال می‌کنید.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
آزموده در ادامه، اعدام فاطمی را در چارچوب اجرای عدالت توصیف می‌کند و از او می‌خواهد در آخرین لحظات به توبه و استغفار بیندیشد.
براساس روایت این نشریه، پس از این گفت‌وگو برای حاضران چای می‌آورند و وضعیت روحی فاطمی تغییر می‌کند. گزارش به نقل از دادستان ارتش می‌نویسد که «روحیه او چنان دگرگون شد که اگر فردی بی‌خبر از ماجرا وارد اتاق می‌شد، باور نمی‌کرد صاحب آن اتاق چند دقیقه دیگر قرار است تیرباران شود.»
فاطمی پس از آن‌که از اتاق خارج می‌شود تا با آمبولانس به میدان تیر منتقل شود، یک درخواست دارد: سیگار.
«وقتی دکتر فاطمی را از اتاقش بیرون آوردند که سوار کامیون (آمبولانس) شود خواهش کرد یک سیگار به او بدهند. یکی از افسران سیگاری آتش زد و به او داد که با وضع خاصی گوشه لب گذاشت که پیدا بود می‌خواهد جرأت و قوت قلب خود را نشان دهد. این آخرین تقاضای دکتر فاطمی بود.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
آخرین خواسته؛ دیدار با شایگان و مهندس رضوی
فاطمی پیش از انتقال به میدان تیر، درخواست دیگری نیز مطرح می‌کند. او که می‌داند زمان اجرای حکم فرا رسیده، می‌خواهد که با دو تن از همراهان و همکاران سیاسی‌اش دکتر شایگان و مهندس رضوی، ملاقات کند.
«موقعی که تیمسار آزموده و قاضی عسگر در حوالی ساعت پنج می‌خواستند پس از انجام تشریفات قانونی و مذهبی از اتاق زندان دکتر فاطمی خارج شوند دکتر فاطمی گفت: تیمسار تقاضایی دارم. تیمسار آزموده با لحنی مودبانه گفت: بفرمایید. دکتر فاطمی تقاضا کرد آقایان دکتر شایگان و مهندس رضوی را ملاقات کند.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
به دستور دادستان ارتش، این دو نفر را که در زندان لشکر زرهی به سر می‌بردند، به اتاق فاطمی می‌آورند. آنان با مشاهده وضعیت و شرایط ملاقات، ظاهراً درمی‌یابند که اجرای حکم اعدام نزدیک است. به روایت «اطلاعات هفتگی»، سه نفر با یکدیگر روبوسی و خداحافظی می‌کنند.
این ملاقات، آخرین دیدار فاطمی با دو تن از همراهان سیاسی‌اش پیش از انتقال به میدان تیر است.
اعدام با پیراهن و پیژامه پشمی
گزارش «اطلاعات هفتگی» از وضعیت ظاهری فاطمی هنگام انتقال به محل اعدام نیز جزئیاتی ارائه می‌دهد. به نوشته این نشریه با وجود هوای سرد اما او لباس گرم چندانی بر تن ندارد.
«دکتر فاطمی موقعی که برای اجرای حکم به میدان تیراندازی برده شد با آن‌که هوا تا حدی سرد بود فقط روی همان پیراهن که بر تن داشت یک پیژامه پشمی پوشیده بود و با همان پیراهن و پیژامه و کفش سرپایی که پارچه روی آن مخمل قهوه‌ای بود اعدام گردید.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
در ادامه گزارش، به نقل از یک شخصیت مطلع، آخرین جمله‌ای که فاطمی هنگام پیاده شدن از آمبولانس خطاب به دادستان ارتش بیان کرده، چنین نقل شده است:
«به اعلیحضرت همایونی عرض کنید اگر بد کرده‌ام ببخشید و معذرت من را بپذیرید.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
به روایت همین نشریه، فاطمی پس از پیاده شدن از آمبولانس، بدون تکیه بر عصا و با قدم‌هایی شمرده به سمت چوبی می‌رود که برای اجرای حکم در زمین نصب شده است و در کنار آن می‌ایستد.
گزارش می‌افزاید هنگامی که مأموران قصد دارند طبق روال معمول چشمان او را ببندند، بدنش اندکی می‌لرزد.
هشت گلوله و پایان زندگی وزیر خارجه مصدق
«اطلاعات هفتگی» درباره چگونگی اجرای حکم نیز گزارشی نسبتاً مفصل منتشر کرد. براساس این روایت، چهار سرباز مأمور اجرای حکم‌اند که دو نفر از آنان به زانو نشسته و دو نفر ایستاده‌اند.
«موقع اجرای حکم اعدام چهار نفر سرباز، دو نفر به زانو نشسته و دو نفر ایستاده، مأمور تیرباران بودند و جمعاً هشت گلوله شلیک کردند که شش گلوله به سینه و قلب دکتر فاطمی خورده بود.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
بنا بر این گزارش دو گلوله به قلب فاطمی اصابت می‌کند و پس از شلیک‌ها، یک گلوله نیز به شقیقه او شلیک می‌شود؛ «ولی پس از شلیک بلافاصله طبق معمول یک گلوله هم به عنوان تیر خلاص به شقیقه دکتر فاطمی شلیک شد که اگر جان و رمقی داشته باشد فورا خلاص شود و زجر بیشتری متحمل نگردد.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
در کنار این روایت، «خواندنیها» در شماره ۲۵ آبان ۱۳۳۳ به گزارش خبرگزاری رویتر اشاره می‌کند که مدعی شده بود فاطمی هنگام اعدام چند بار گفته است: «زنده باد مصدق». این ادعا در گزارش «اطلاعات هفتگی» دیده نمی‌شود.
وصیت‌نامه؛ از سرپرستی فرزند تا ادامه تحصیل در اروپا و آمریکا
یکی دیگر از بخش‌های گزارش‌های منتشرشده پس از اعدام فاطمی، به وصیت‌نامه و خواسته‌های او درباره آینده فرزندش مربوط می‌شود.
«اطلاعات هفتگی» در شماره ۲۱ آبان ۱۳۳۳ می‌نویسد که از متن وصیت‌نامه فاطمی اطلاع دقیقی در دست نیست، اما براساس اطلاعاتی که خبرنگار این نشریه به دست آورده، او دو موضوع را در وصیت‌نامه خود مورد تأکید قرار داده است: نخست آن‌که پولی که از او باقی می‌ماند، به عنوان میراث در اختیار قیم فرزندش قرار نگیرد، بلکه به امانت نگهداری شود تا پسرش پس از رسیدن به سن قانونی، بتواند برای ادامه تحصیلات عالی در اروپا یا آمریکا از آن استفاده کند. دوم آن‌که فاطمی وصیت کرده فرزندش پس از پایان تحصیلات مقدماتی، رشته پزشکی یا مهندسی را برای ادامه تحصیل انتخاب کند.
با این حال، گزارش «خواندنیها» اطلاعات دیگری درباره سرپرستی فرزند سه‌ساله فاطمی منتشر کرد. براساس این گزارش، او دکتر محمد مصدق را به عنوان قیم فرزندش، سیروس، تعیین کرده بود: «در هنگام مرگ دکتر فاطمی قیم فرزند سه‌ساله خود (سیروس) را دکتر مصدق قرار داد و گویا دکتر مصدق قیمومت دکتر فاطمی را پذیرفته است.» (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
این نشریه همچنین بر خلاف گزارش اطلاعات هفتگی درباره وضعیت مالی فاطمی نوشت که او هنگام مرگ دارایی قابل توجهی نداشته و به افراد مختلف بدهکار بوده است: «از دکتر فاطمی اموالی باقی نمانده است. نامبرده مبالغی به افراد مقروض می‌باشد که هنوز برادرش قرار آن‌ها را نگذاشته است.» (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
ماجرای چک ۳۰ هزار دلاری؛ شایعه‌ای که با روایت دیگری همراه شد
یکی از موضوعاتی که هنگام دستگیری فاطمی در مطبوعات آن زمان بازتاب پید می‌کند، شایعه کشف یک چک ۳۰ هزار دلاری در جیب اوست. گفته می‌شود این چک از سوی یک شخصیت خارجی صادر شده و قرار بوده است از طریق یکی از بانک‌های آمریکا وصول شود.
«اطلاعات هفتگی» در شماره ۲۱ آبان ۱۳۳۳ به این موضوع پرداخته و نوشته است که اصل وجود چک صحت داشته، اما مبلغ آن کمتر از رقم اعلام‌شده در شایعات مطبوعاتی بوده است. به نوشته این نشریه، فاطمی در جریان تحقیقات، درباره علت دریافت چک می‌گوید: «این مبلغ را از صادرکننده چک طلب داشتم.» (اطلاعات هفتگی، ۲۱ آبان ۱۳۳۳)
«خواندنیها» نیز در شماره ۲۵ آبان ۱۳۳۳ وجود چک را انکار نمی‌کند اما به نقل از یکی از نزدیکان فاطمی، مبلغ آن را ۳۰۰ دلار اعلام می‌کند و می‌نویسد:
«به قرار اظهار یکی از نزدیکان وی این چک به مبلغ سیصد دلار بود و نامبرده که قصد داشت از ایران خارج شود این چک را برای مخارج خارج خود تهیه کرده بود.» (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
بنابراین، دو نشریه درباره اصل وجود چک با یکدیگر هم‌نظرند، اما در توضیح مبلغ و علت دریافت آن، اطلاعات متفاوتی منتشر می‌کنند.
خبر سکته برادر فاطمی پس از شنیدن خبر اعدام
«خواندنیها» در گزارش خود به واکنش دکتر سیف‌پور فاطمی، برادر حسین فاطمی، در آمریکا نیز اشاره می‌کند. براساس این گزارش، او پس از اطلاع از تیرباران برادرش دچار عارضه قلبی می‌شود و در بیمارستانی در نیوجرسی بستری می‌شود.
این نشریه به نقل از همسر سیف‌پور فاطمی می‌نویسد که وضعیت او خطرناک گزارش شده است. (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
محل دفن؛ کنار شهدای سی تیر
آخرین بخش گزارش «خواندنیها» به سرنوشت پیکر دکتر حسین فاطمی اختصاص داشت. براساس این گزارش، او پیش‌تر وصیت کرده بود که پیکرش در یکی از دو محل آرامگاه ظهیرالدوله، در کنار مزار محمد مسعود، یا در جوار شهدای سی تیر در ابن‌بابویه به خاک سپرده شود.
«بنا به وصیت دکتر فاطمی جنازه وی یا در قبر ظهیرالدوله کنار آرامگاه محمد مسعود و یا در جوار شهدای سی‌ام تیر در ابن بابویه دفن شود.» (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
سرانجام پس از اجرای حکم و انجام مراسم مذهبی، پیکر فاطمی به خانواده‌اش تحویل داده، و در ابن‌بابویه، در کنار شهدای سی تیر، به خاک سپرده می‌شود. (خواندنیها، ۲۵ آبان ۱۳۳۳)
دو روایت مطبوعاتی از یک واقعه تاریخی
گزارش‌های «اطلاعات هفتگی» و «خواندنیها» از اعدام دکتر حسین فاطمی، علاوه بر ثبت جزئیات مربوط به آخرین ساعات زندگی او، اطلاعاتی درباره فضای سیاسی و اجتماعی روزهای پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ارائه می‌کنند. از یک سو، تلاش شماری از رجال سیاسی، حتی برخی مخالفان پیشین فاطمی، برای گرفتن تخفیف در مجازات او روایت، و از سوی دیگر، جزئیاتی از تشریفات اجرای حکم، آخرین ملاقات‌ها و سرنوشت خانواده و فرزندش ثبت می‌شود.
البته باید توجه داشت که این گزارش‌ها، روایت‌های مطبوعاتی منتشرشده در فاصله کوتاهی پس از اعدام هستند و برخی جزئیات آن‌ها، ازجمله تعداد و محل اصابت گلوله‌ها، سخنان منتسب به فاطمی در لحظه اعدام و مبلغ چک کشف‌شده هنگام دستگیری، نیازمند تطبیق با اسناد دیگر است. همچنین بخشی از اطلاعات «اطلاعات هفتگی» به نقل از خبرنگاری منتشر شده که ظاهراً در محل اجرای حکم حضور نداشته و اطلاعات خود را از منابع بیرونی دریافت کرده است.
۲۵۹
نظر شما