نرگس کیانی: «آرشیو حافظه ملت است، همان‌طور که آلبوم عکس خانوادگی شما حافظه‌تان است. قدیمی‌ترین نوار صدایی که در آرشیو صداوسیما یافت می‌شود سخنرانی مظفرالدین‌شاه در مجلس اول است و قدیمی‌ترین نوار فیلم، سفر رضاشاه به ترکیه و ملاقات او با آتاتورک. از آن زمان تا امروز این دامنه وسیع صداوتصویر، حافظه ملت ایران را ساخته است. به عقیده من، هرکس سروکارش با مواد آرشیوی باشد بسیار زود درمی‌یابد که سروکارش با چه مواد ذی‌قیمتی است. مگر گرفتار تعصب یعنی استعفای از عقل، شود. البته که باید یادآوری کنم بخت با من یار بود که هرآن‌چه را از سازمان صداوسیما، در سِمَتِ نخستین مدیر «واحد آرشیو» می‌خواستم، سازمان می‌پذیرفت. ازجمله کُپی‌کِشی سی‌هزار نوار «دو اینچ» روی نوارهای «یوماتیک» و بعد از من روی «سی‌دی» که اگر اتفاق نمی‌افتاد امروز با سی‌هزار نوار روبه‌رو بودیم که نمی‌توانستیم بازبینی‌شان کنیم چون دیگر دستگاهی برای پخش نوار «دو اینچ» در جهان تولید نمی‌شود...» این بخشی از صحبت‌های نورالله مرادی، دانش‌آموخته دانشگاه پیتسبورگ در رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در گفت‌وگو با خبرآنلاین است که از زمان بازگشت از آمریکا به ایران در سال ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۷۷ در سِمَتِ مدیرکل آرشیوها و کتابخانه‌های سازمان صداوسیما مشغول به کار بوده است.
ایستاده از راست: فرزانه سکاکی، مهدیه برابادی (از کارکنان فرهنگستان)
از آغاز همکاری با رضا قطبی تا ادامه همکاری با هاشمی‌رفسنجانی
نورالله مرادی که چندی پیش به گفت‌وگویی اختصاصی با خبرآنلاین با محوریت موضوع «آرشیو دیداری- شنیداری سازمان صداوسیما» نشست -گفت‌وگویی که متن کامل آن به زودی منتشر خواهد شد- درباره سابقه همکاری خود با صداو سیما گفت: حدود یک سال مانده به انقلاب، در اردیبهشت ۱۳۵۷، هنگامی که تازه به ایران بازگشته بود با پیشنهاد همکاری از سوی رضا قطبی (اولین رئیس رادیوتلویزیون ملی ایران) روبه‌رو شد که در جست‌وجوی کسی بود تا بتواند با «ای‌دی‌ال»؛ موسسه آرتور د. ِلیتل، همکاری و طرح آن‌ها را برای شکل‌دادن به آرشیو دیداری- شنیداری رادیوتلویزیون ملی ایران، اجرایی کند. آن زمان، حدودا یک سالی از حضور متخصصان «ای‌دی‌ال» در ایران و آغاز به کارشان می‌گذشت. این متخصصان، با تهیه گزارشی مفصل، نقشه راهی را که باید برای سروسامان دادن به آرشیو طی می‌شد، رسم کرده بودند. هرچند نقشه‌شان با وجود برخورداری از توان فنی، گرفتار نواقص ناشی از عدم آشنایی با فرهنگ‌وهنر بومی ایران بود. مثلا اهمیت یک قطعه موسیقی در دستگاه شور، در حالی بر «ای‌دی‌ال» پنهان بود که یک ایرانی می‌توانست اهمیت آن را دریابد. پس به حضور یک ایرانی آشنا با این اهمیت در کنار متخصصان موسسه مدیریتی مقاطعه‌کار «ای‌دی‌ال» نیاز بود.
نورالله مرادی که اردیبهشت ۱۳۵۷ از آمریکا به ایران بازگشته بود، تابستان آن سال به رضا قطبی معرفی و با او آشنا و برای همکاری با «ای‌دی‌ال» در مسیر شکل‌دادن به آرشیو استخدام شد. با وقوع انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، متخصصان «ای‌دی‌ال» ایران را ترک کردند در حالی که یادگارشان به گزارش مفصل مذکور محدود بود. بعد از وقوع انقلاب، با وجود تفاوت‌های ایجادشده، مرادی از سوی محمد هاشمی‌رفسنجانی (هشتمین مدیرعامل سازمان صداوسیما) مامور شکل‌دهی به آرشیو دیداری- شنیداری سازمان شد.
از صادق قطب‌زاده تا محمد هاشمی‌رفسنجانی؛ هشتمین مدیرعامل سازمان صداوسیما
«۱۵ مرداد ۱۳۶۰، حدود ۳۰ ماه پس از پیروزی انقلاب، من به‌عنوان هشتمین مدیرعامل سازمان صداوسیما منصوب شدم.» این بخشی از صحبت‌های محمد هاشمی‌رفسنجانی در گفت‌وگو با خبرآنلاین است. مدیرعامل هشتم پس از صادق قطب‌زاده، شورای پنج نفره، شورای سه نفره، تقی فراحی، محمد مبلغی‌اسلامی، علی‌اکبر محتشمی و عبداللّه نوری (مشترک) و علی لاریجانی. صادق قطب‌زاده ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ به سرپرستی سازمان رادیوتلویزیون منصوب شد. سازمانی که پس از «همه‌پرسی جمهوری اسلامی»، نامش از «رادیوتلویزیون ملی ایران» به «صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران» تغییر یافت و فعالیتش را در اردیبهشت ۱۳۵۸، پس از چند ماه وقفه از سر گرفت. آذر ۱۳۵۸ شورای انقلاب اما، به سبب نارضایتی از عملکرد سرپرست سازمان او را برکنار کرد و شورایی پنج نفره شامل؛ محمد موسوی‌خوئینی‌ها، غلامعلی حدادعادل، احمد عزیزی، بهزاد نبوی و ابراهیم پیراینده، اداره سازمان را بر عهده گرفت. عمر این شورا اما به سه ماه نکشید و پس از انتخاب ابوالحسن بنی‌صدر به ریاست جمهوری، با تصمیم او در اسفند همان سال شورای سه نفره متشکل از غلامعلی حدادعادل، محمدعلی هادی‌نجف‌آبادی و احمد غضنفرپور جایگزین شورای قبلی شد. اداره شورایی امور بیش از پنج ماه دوام نیافت و با انتخاب دو تن از اعضای شورا به نمایندگی مجلس، بار دیگر اداره امور تلویزیون غیرشورایی و تقی فراحی به مدیریت سازمان منصوب شد. تشتت آرا و گروه‌گرایی اما همچنان در سازمان ادامه داشت و عملا اداره امور از عهده مدیریت خارج بود. پس او نیز پس از چندی از کار کناره گرفت و محمد مبلغی‌اسلامی، اداره سازمان را عهده‌دار شد. سرپرستان بعدی سازمان علی‌اکبر محتشمی و عبداللّه نوری بودند که در آبان ۱۳۵۹ موقتا سازمان را اداره کردند.
با تصویب قانون «اداره صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران» در مجلس شورای اسلامی، در بهمن ۱۳۵۹ شورای سرپرستی متشکل از نمایندگان قوه مجریه، مقننه و قضائیه با اولویت اصلی «تعیین مدیرعامل و خط مشی و اصول برنامه‌های صداوسیما» تشکیل شد. شورا بلافاصله پس از تشکیل، علی لاریجانی را به مدیرعاملی صداوسیما منصوب کرد اما اختلاف نظر بین اعضای شورای سرپرستی و مدیرعامل موجب شد او در تیر ۱۳۶۰ استعفا دهد و محمد هاشمی‌رفسنجانی با حکم رهبری به ریاست سازمان منصوب شود. شورای سرپرستی با هاشمی‌رفسنجانی نیز در پاره‌ای سیاست‌ها و اقدامات اختلاف داشت که به برکناری او انجامید اما با دستور مستقیم رهبری، او دی ۱۳۶۲ بار دیگر به مدیرعاملی صداوسیما منصوب شد. ۱۰ سال بعد در بهمن ۱۳۷۲ علی لاریجانی به ریاست سازمان منصوب و در سال ۱۳۷۸ برای یک دوره پنج ساله دیگر در این مقام ابقا شد. (برگرفته از: رادیو و تلویزیون (ایران) از صفحه ۹۲ تا صفحه ۱۰۹- محبوبه کلانتری و پروین قدسی‌زاد- جلد ۱۹ دانشنامه جهان اسلام: ذوالکفل - رشید)
پس از علی لاریجانی، در سال ۱۳۸۳، عزت‌اللّه ضرغامی به ریاست سازمان رسید و پس از دو دوره پنج ساله، محمد سرافراز در ۱۷ آبان ۱۳۹۳ برخلاف روال ۱۰ ساله محمد هاشمی‌رفسنجانی، علی لاریجانی و عزت‌الله ضرغامی تنها برای سه سال، تا ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۵ جانشین او شد. عمر مدیریت عبدالعلی علی‌عسگری، از ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۵ آغاز شد و پس از یک دوره ۵ ساله در ۷ مهر ۱۴۰۰ به پایان رسید. از ۷ مهر ۱۴۰۰ نیز پیمان جبلی مدیریت سازمان صداوسیما را بر عهده دارد که کمتر از یک ماه است که نخستین دوره ۵ ساله مدیریت خود را پشت سر گذاشته است.
به فکر افتادن که «چه باید کرد» پس از «رشد قارچ‌وار آرشیو»
«تاریخ آرشیوداری منابع دیداری-شنیداری، از موسساتی که آرشیو در خدمت‌شان قرار گرفت شروع شد. یعنی وقتی سینما ساخته شد، آرشیو فیلم هم مطرح شد، وقتی عکس و عکاسی به‌وجود آمد، آرشیو عکس هم در ادامه آمد، وقتی رادیو و تلویزیون به وجود آمد، آرشیو رادیو و آرشیو تلویزیون هم به وجود آمد. ولی فکر نکنید که بنیان‌گذاران سینما یا رادیو و تلویزیون آنقدر باهوش بودند که از همان زمانی که سینما و رادیو- تلویزیون ساخته شد، آرشیوش را هم درست کردند. آن‌ها یک فازِ تاریخ، همیشه عقب بودند. شاهد مثال، سندی در فرانسه است که نشان می‌دهد در سال‌های آغاز سینما کسی مقاله‌ای نوشته و به موزه لوور ایراد می‌گیرد که شما آرشیو دگمه دارید، دگمه افراد نظامی و شخصی را در سده‌های مختلف جمع کردید، ولی آرشیو فیلم ندارید و فیلم‌ها دارد از بین می‌رود.» این بخشی از متن مفصل مصاحبه ابوالفضل نجاری با نورالله مرادی در کتاب «تاریخ شفاهی کتابداری ایران» (نشر کتابدار) است. نورالله مرادی که جدا از «مدیریت واحد آرشیو سازمان صداوسیما» با مرکز خدمات کتابداری، کتابخانه ملی، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد وزارت امور خارجه و چند موسسه مهم اطلاع‌رسانی و نشر دیگر نیز همکاری کرده است، عقیده دارد: «در همه جهان، مدیریت رادیو و تلویزیون در مرحله اول می‌کوشید پوشش آنتش را توسعه بدهد؛ چه محلی باشد و چه ملی. یک وقتی چشم‌شان را باز می‌کردند و متوجه آرشیو می‌شدند که آرشیو قارچ‌وار رشدی عظیم کرده بود و تبدیل به یک انبار خیلی بزرگ شده بود و حالا باید فکری می‌کردند که چه بکنند. این مسئله در مورد ایران هم اتفاق افتاد. البته دنیا زودتر به اینجا رسیده بود و ما دیرتر رسیدیم.»
بهانه رفتن خبرآنلاین به سراغ محمد هاشمی‌رفسنجانی؛ مدیرعامل وقت سازمان صداوسیما و نورالله مرادی؛ نخستین مدیر «واحد آرشیو» سازمان که متن کامل آن به زودی منتشر می‌شود طرح دوباره موضوع «خروج آرشیو سازمان صداوسیما از کشور» این‌بار از زبان محمود فرجامی؛ نویسنده، روزنامه‌نگار و طنزپرداز در گفت‌وگو با خبرآنلاین بود. پرونده‌ای که طبق شنیده‌ها (خبرآنلاین تاکید می‌کند که در این زمینه سندی رسمی در دست ندارد) به دوران مدیریت عزت‌الله ضرغامی در سِمَت مدیریت سازمان و حضور حجت‌الاسلام حسین محمدیان در مقام مدیر واحد آرشیو سازمان برمی‌گردد. پرونده‌ای که بیش از آنکه داستان یک هارد، یک فرد یا یک شبکه باشد، داستان سازوکار حفاظت از حافظه تصویری یک کشور است؛ حافظه‌ای که اگر نسخه‌هایش در اختیار دیگران قرار گرفته، باید بتوان مسیر خروج آن را از نخستین دسترسی تا آخرین مقصد دنبال کرد.
۵۹۲۴۲
نظر شما