براساس این درخواست، که چند روز پیش (۴ فروردین ۱۴۰۵) در کنست مطرح شد، قطر به دلیل «حمایت از تروریسم» (بخوانید حمایت از حماس) و نقش آن در «تخریب چهره اسرائیل در عرصه بین المللی» باید رسما «دشمن» اسرائیل قلمداد شود. مخالفت برخی از احزاب حاضر در مجلس، از جمله حزب آبی وسفید به رهبری بنی گانتز (وزیر دفاع پیشین اسرائیل)، مانع تصویب این درخواست در کنست شد. گانتز طرح این موضوع در زمان جنگ را «نامناسب» دانست.
این اولین بار نیست که موضوع «دشمنی های قطر با اسرائیل» در فضای سیاسی اسرائیل مطرح یا خبرساز می شود؛ سالهاست برخی محافل صهیونیستی در اسرائیل قطر را به عنوان خطر و بلکه حتی خطری خطرناکتر یا پیچیده تر از ایران مطرح می کنند. آنها دلایل متعددی برای این ادعا مطرح می نمایند؛ قطر را بزرگترین تامین کننده مالی تروریسم (اکبر ممول للارهاب) به شمار می آورند. اشاره آنها به میلیاردها دلار کمک قطر به حماس در طول سالهای گذشته است. علاوه بر آن، آنها معتقدند قطر در تخریب چهره اسرائیل نقش بی بدیلی ایفا می نماید. این امر عمدتا از طریق شبکه تلویزیونی الجزیره (عربی و انگلیسی) انجام می شود اما محدود به این شبکه نیست. قطر از طریق یک امپراتوری رسانه ای شامل الجزیره، العربی، العربی الجدید، عربی ۲۱ و ... به بازیگری تاثیرگذار در جهان رسانه تبدیل شده است. این رسانه ها نقش موثری در انتقاد از اسرائیل و جنایات آن علیه فلسطین و سایر ملتهای منطقه ایفا می کنند. نمونه مشخص این نقش آفرینی رکورد الجزیره در پوشش جنایات اسرائیل در نسل کشی غزه است. اسرائیل برای خاموش کردن کردن صدای الجزیره در غزه علاوه بر اعمال برخی ممنوعیتهای قانونی بر فعالیت این شبکه، با هدف قرار دادن مکرر خبرنگاران، فیلمبرداران و عکاسان این شبکه چندین تن از آنان را به شهادت رساند و عده ای را مجروح نمود. پیش از حوادث غزه نیز الجزیره در فلسطین قربانی هایی داده بود که مشهورترین آن شیرین ابوعاقله خبرنگار شناخته شده الجزیره در فلسطین اشغالی است که با تیر مستقیم نظامیان اسرائیلی از پای درآمد. اینها و بیش از اینها الجزیره را به محبوبترین شبکه خبری مردم فلسطین و فلسطین دوستان جهان و موثرترین تریبون انتقاد از اسرائیل تبدیل کرده است. نظرسنجی های معتبر حاکی از محبوبیت الجزیره در جوامع عربی و به ویژه فلسطین است. این شبکه همچنین محبوبترین کانال خبری مردم مظلوم غزه به شمار می آید. با این اوصاف، الجزیره را می توان موفق ترین بنگاه خبررسانی حامی مقاومت مردم فلسطین در طول تاریخ این مقاومت دانست. این امر موجبات آزردگی خاطر شدید اسرائیل و حامیان اسرائیل را فراهم کرده است. علاوه بر اینها، حمایت موثر و فعال قطر از پرونده های حقوقی جنایات اسرائیل علیه مردم فلسطین قطر را در چشم اسرائیل بیش از پیش به عاملی مزاحم و متخاصم تبدیل کرده است. به این موارد، باید میزبانی قطر از رهبران حماس را افزود. بسیاری از رهبران اصلی حماس سالهاست در دوحه پایتخت قطر اقامت دارند و از آنجا این سازمان اسلام گرا را رهبری و هدایت می کنند. در واقع قطر در کنار ایران و ترکیه یکی از مهمترین حامیان حماس در جهان است. قطر را از نظر مالی و رسانه ای می توان حامی اول حماس به حساب آورد. همچنین هیچ کشور عربی دیگری در زمینه حمایت از حماس به گرد پای قطر نمی رسد. دانشی موثر از حوزه های مطالعات فلسطین یا مطالعات اسرائیل فرصت خوبی برای درک موقعیت قطر در حمایت از مردم فلسطین و همچنین جایگاه آن در انتقاد از اسرائیل و مقاومت در برابر آن فراهم می آورد؛ اگر ایران را مهمترین عامل «مقاومت سخت» (مقاومت با استفاده از ابزارهای سخت) در برابر اسرائیل بدانیم می توان قطر را مهمترین عامل در مقاومت براساس «قدرت نرم» به حساب آورد.
آشنایی اجمالی با ادبیات سیاسی اسرائیل نگاه خصمانه این رژیم به قطر را مشخص می سازد. آثار این خصومت در آخرین سند امنیت ملی اسرائیل (سند سال ۲۰۲۵) به چشم می خورد. در این سند محور اسلام گرای اخوانی شامل ترکیه و قطر به عنوان خطری فزاینده برای امنیت اسرائیل قلمداد شده است. بر همین اساس، این سند توصیه می کند در چارچوب طرح صلح ترامپ با حضور نیروهای ترک یا قطری در باریکه غزه مخالفت شود. خصومت اسرائیل علیه غزه وارد فاز عملی نیز شده است؛ در همین سال (سپتامبر ۲۰۲۵) نیروی هوایی اسرائیل در تجاوزی نظامی به قطر چندین فلسطینی و قطری را در یکی از محلات دوحه به قتل رساند.
علاوه بر اینها، قطر در دوستی با ایران نیز پیشگام و پیشرو بوده است. قطر را می توان در میان کشورهای عربی و همچنین همسایگان ایران یکی از مصادیق اعلای دوستی و همکاری دانست. این دوستی به ویژه در جریان مذاکرات هسته ای و تعامل غیرمستقیم ایران و آمریکا به اوج رسید. قطر در جریان این فرآیند صادقانه تلاش کرد مسیر تعامل ایران و آمریکا به سوی یک تقابل خصمانه و خشن (که مورد نظر اسرائیل بود) نرود. شبکه الجزیره نیز در تمام این سالها دفاع محکمی از مواضع ایران و دوستان در برابر اسرائیل می کرد. شبکه الجزیره در جنگ ۳۳ روزه اسرائیل و حزب الله بیشترین و موفق ترین نقش را داشت. این نقش آفرینی ممتاز مورد تمجید حزب الله و رهبر فقید آن، سید حسن نصرالله، قرار گرفته بود. حتی در جریان جنگ جاری، و هم زمان با حملات موشکی و پهبادی ایران به تاسیسات قطر، لحن حمایت آمیز الجزیره از مواضع ایران در قبال تجاوز اسرائیل قطع نشده است. الجزیره را می توان مهمترین حامی رسانه ای ایران در جهان عرب به حساب آورد.
با این سابقه، گسترش حملات نظامی ایران به تاسیسات غیرنظامی قطر موجب ابهام و سوالات زیادی شده است؛ پرونده قطر در این موضوع با هیچ یک از کشورهای عربی خلیج فارس، به ویژه امارات و بحرین، قابل مقایسه نیست. سابقه دوستی قطر با ایران، سابقه حمایت قطر از فلسطین و حماس و همچنین جایگاه جهانی این کشور در به چالش کشیدن اسرائیل واقعیتهایی نیست که بتوان نادیده گرفت. این حملات موجبات رنجش شدید رهبران قطر را فراهم کرده است. این حملات قطر را که در میان کشورهای عربی به دوستی با ایران شهرت داشت در شرایط سختی قرار داده و دستمایه تمسخر قطر و دوستی آن با ایران شده است. درخواست رسمی حماس از جمهوری اسلامی برای عدم حمله به همسایگان را نیز باید از این چشم انداز ارزیابی نمود.
حملات ایران به پایگاههای آمریکا در منطقه، از جمله قطر، می تواند مبنای موجهی داشته باشد و برای بسیاری در منطقه و جهان قابل فهم است اما حمله به زیرساختها، ظرفیتهای اقتصادی و مناطق غیرنظامی امری علیحده است. اگر توان اقتصادی و مالی قطر و آینده آن در این حملات آسیب ببیند، این امر بر قدرت مقاومت در منطقه تاثیری منفی برجای خواهد گذاشت؛ حماس حامی مالی اصلی خود را از دست خواهد داد و امپراتوری رسانه ای قطر که به مدد توان مالی این کشور فراهم شده است در معرض فروپاشی قرار خواهد گرفت. این امر بی شک مطلوب اسرائیل است. چه بسا اسرائیل، که موجودیتی پیچیده و زیرک است، با فراهم کردن اطلاعات و اخبار دروغین در تحریک ایران یا گروههای مقاومت علیه قطر و توان اقتصادی آن مشارکت داشته باشد. بسته شدن بحث «دشمنی قطر با اسرائیل» در کنست اسرائیل با توجیه «نامناسب بودن آن در زمان جنگ» را می توان از همین چشم انداز ارزیابی نمود. اسرائیل مایل است در جنگ جاری قطر کشوری مانند امارات و بحرین به نظر برسد و حتی به عنوان دوست و هم پیمان آمریکا، دوست اسرائیل به منطقه در نظر آید تا هدف حملات بیشتر و سخت تری قرار گیرد. از این چشم انداز، تمایل اسرائیل به ادامه جنگ جاری را می توان تمایل اسرائیل به تخریب بیشتر زیرساختها و ظرفیتهای قطر ارزیابی نمود.
تعامل با قطر (و سایر کشورهای منطقه به ویژه عربستان) در شرایط کنونی (علاوه بر اقتضائات نظامی و تاکتیکی) نیازمند نگاهی راهبردی به منطقه است. در این نگاه راهبردی دانش حوزه های مطالعات خاورمیانه، مطالعات فلسطین، مطالعات اسرائیل و مطالعات ایران نقش مهمی ایفا می کند و می تواند راهنمای خوبی برای حرکت در منطقه باشد. بدون توجه لازم به این ملاحظات راهبردی، فشار ایران به کشورهای عربی می تواند این کشورها را از ایران دور نموده و به اسرائیل نزدیک نماید. مواضع اخیر رهبران آمریکا و اسرائیل در مورد تحولات منطقه، خاورمیانه جدید و پیشرفت پیمان ابراهیم همه نشانه هایی از شرایط جدید منطقه است. اگر موضع این کشورها، به ویژه قطر و عربستان، در برابر آمریکا تضعیف شود این کشورها مجبور می شوند با پیمان ابراهیم همراهی کنند. «خطر ایران» موضع این کشورها در برابر آمریکا و اسرائیل تضعیف می کند. اظهارات توهین آمیز اخیر ترامپ در مورد عربستان و محمد بن سلمان بطور مشخص بیانگر این واقعیت است که آمریکا عربستان و قطر و سایر کشورهای عربی خلیج فارس را در موقعیت ضعیفی می بیند و از آنها توقع دارد در برابر حمایت آمریکا از این کشورها در مقابل آمریکا سر خم کنند و در برابر اسرائیل و پیمان ابراهیم کوتاه بیایند.
احتمالا بهترین راه برای دوری ایران از این مسیر همراهی با حلقه چهار کشور اسلامی (ترکیه، پاکستان، مصر و عربستان) است که در اسلام آباد پایتخت پاکستان تشکیل شد. این محور که شامل قدرتهای اسلامی خاورمیانه است تلاش می کند کنترل اوضاع خاورمیانه به دست اسرائیل نیفتد و کشورهای اسلامی بتوانند با ابتکار عمل راه مثبتی برای خروج از بحران فعلی پیدا کنند. اعتماد ایران به این محور و همکاری با آن کلید حرکتی درست در جهت منافع ایران و منطقه است. بدون یک همکاری منطقه ای اسلامی اسرائیل از این جنگ موفق و پیروز بیرون خواهد آمد و به مشکلی بزرگتر برای ایران و منطقه تبدیل خواهد شد.
* استاد مطالعات اسرائیل – دانشگاه تهران
نظر شما